⚡ महत्त्वाचे ठळक मुद्दे (Quick Summary)
- ✔ ८ मुख्य घटकांची सूत्रे: टक्केवारी, सरासरी, नफा-तोटा, सरळव्याज-चक्रवाढ व्याज, काळ-काम-वेग, गुणोत्तर, लसावि-मसावि व वयवारी
- ✔ प्रत्येक सूत्रासोबत सोप्या मराठीत पायरी-पायरीने सोडवलेले उदाहरण
- ✔ खाली २५ अतिरिक्त स्मरणाधारित गणित PYQ प्रश्न उकलीसह
- ✔ टाइमरसह सराव करण्यासाठी गणित ऑनलाइन टेस्ट हबशी थेट लिंक
अनेक विद्यार्थ्यांना पोलीस भरतीत सर्वात जास्त भीती अंकगणित (२५ गुण) या विषयाची वाटते. परंतु प्रत्यक्ष परीक्षेत येणारे गणित इयत्ता ५ वी ते १० वी च्या मूलभूत सूत्रांवर आधारित असते. सूत्रे तोंडपाठ असतील आणि नियमित सराव असेल, तर गणित हाच विषय तुम्हाला अंतिम मेरिटमध्ये इतरांपेक्षा पुढे नेतो.
१. वेग वाढवण्यासाठी आवश्यक पूर्वतयारी
- १ ते ३० पाढे, १ ते ३० चे वर्ग (उदा. १७² = २८९, २५² = ६२५) आणि १ ते १५ चे घन (उदा. ११³ = १३३१, १२³ = १७२८) तोंडपाठ ठेवा.
- महत्त्वाचे अपूर्णांक–टक्केवारी रूपांतरण लक्षात ठेवा: १/२ = ५०%, १/४ = २५%, १/५ = २०%, १/८ = १२.५%, १/३ = ३३.३३%.
२. ८ मुख्य घटकांची सूत्रे व सोडवलेली उदाहरणे
१) टक्केवारी (Percentage)
सूत्र: शेकडा वाढ/घट = (फरक ÷ मूळ संख्या) × १००
उदाहरण: एका वस्तूची किंमत ₹४०० वरून ₹४६० झाली, तर शेकडा वाढ किती?
उकल: फरक = ४६० − ४०० = ₹६० → शेकडा वाढ = (६० ÷ ४००) × १०० = १५%.
२) सरासरी (Average)
सूत्र: सरासरी = (एकूण बेरीज ÷ एकूण संख्या) | बेरीज = सरासरी × संख्या
उदाहरण: ५ संख्यांची सरासरी २४ आहे. त्यातील एका संख्येऐवजी नवीन संख्या घेतल्यास सरासरी २ ने वाढते, तर नवीन संख्या जुन्यापेक्षा किती मोठी आहे?
उकल: एकूण वाढ = ५ × २ = १० (म्हणजे नवीन संख्या जुन्यापेक्षा १० ने मोठी आहे).
३) नफा व तोटा (Profit & Loss)
सूत्र: शेकडा नफा = (नफा ÷ खरेदी किंमत) × १०० | विक्री = खरेदी × (१०० + नफा%) ÷ १००
उदाहरण: ₹१,२०० ची वस्तू २०% नफ्याने विकल्यास विक्री किंमत किती?
उकल: विक्री = १२०० × (१२० ÷ १००) = ₹१,४४०.
४) सरळव्याज व चक्रवाढ व्याज
सूत्र: सरळव्याज I = (P × R × N) ÷ १०० | चक्रवाढ रास A = P × (१ + R/१००)^N
उदाहरण: ₹१०,००० वर १०% दराने २ वर्षांचे चक्रवाढ व्याज किती?
उकल: रास = १०००० × (११०/१००) × (११०/१००) = ₹१२,१०० → व्याज = १२१०० − १०००० = ₹२,१००.
५) काळ, काम आणि वेग (Speed, Time & Work)
सूत्र: वेग = अंतर ÷ वेळ | A (x दिवस) व B (y दिवस) मिळून = (x × y) ÷ (x + y) दिवस
उदाहरण: अ एक काम १० दिवसांत व ब १५ दिवसांत करतो, तर दोघे मिळून किती दिवसांत करतील?
उकल: (१० × १५) ÷ (१० + १५) = १५० ÷ २५ = ६ दिवस.
६) रेल्वे व वेग रूपांतरण
सूत्र: किमी/तास → मी/सेकंद करण्यासाठी × (५/१८) | मी/सेकंद → किमी/तास साठी × (१८/५)
उदाहरण: ५४ किमी/तास वेगाने जाणारी १५० मी लांबीची गाडी एका खांबाला किती सेकंदांत ओलांडेल?
उकल: वेग = ५४ × (५/१८) = १५ मी/सेकंद → वेळ = १५० ÷ १५ = १० सेकंद.
७) लसावि व मसावि (LCM & HCF)
सूत्र: पहिली संख्या × दुसरी संख्या = लसावि × मसावि
उदाहरण: दोन संख्यांचा मसावि ६ आणि लसावि ७२ आहे; पहिली संख्या १८ असल्यास दुसरी कोणती?
उकल: दुसरी संख्या = (७२ × ६) ÷ १८ = २४.
८) गुणोत्तर, प्रमाण व वयवारी
नियम: दोन व्यक्तींच्या वयातील फरक कितीही वर्षांनंतर नेहमी समान राहतो.
उदाहरण: आज आई व मुलीच्या वयाचे गुणोत्तर ३:१ असून त्यांच्या वयाची बेरीज ४८ वर्षे आहे, तर मुलीचे वय किती?
उकल: ३x + १x = ४८ → ४x = ४८ → x = १२ वर्षे.
इंटरअॅक्टिव्ह ऑनलाइन टेस्ट सोडवण्यासाठी आमच्या पोलीस भरती गणित सराव पानावर जा किंवा खालील २५ निवडक प्रश्न सोडवा.
📐 २५ निवडक पोलीस भरती गणित PYQ प्रश्न (सविस्तर उकलीसह)
वरील सूत्रांचा वापर करून खालील २५ प्रश्न स्वतः सोडवून पहा आणि नंतर "उत्तर व स्पष्टीकरण पहा" वर टॅप करा.
1 एका संख्येतून ५ वजा करून ७ ने भागल्यास २ येते, तर त्या संख्येतून ४ वजा करून ३ ने भागल्यास उत्तर काय येईल?
- A. ५
- B. ६
- C. ७
- D. ८
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: A. ५
सोडवण्याच्या पायऱ्या:
१. (x - ५) / ७ = २ ⇒ x - ५ = १४ ⇒ x = १९.
२. (१९ - ४) / ३ = १५ / ३ = ५ (पर्याय A).
2 ९ क्रमवार विषम संख्यांची सरासरी १०३ आहे, तर त्यांतील सर्वात मोठ्या दोन संख्यांची सरासरी काय असेल?
- A. १०९
- B. १११
- C. ११०
- D. १०७
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: C. ११०
सोडवण्याच्या पायऱ्या:
१. मधली संख्या (५ वी) = १०३.
२. ९ संख्या: ९५, ९७, ९९, १०१, १०३, १०५, १०७, १०९, १११.
३. सर्वात मोठ्या २ संख्या = १०९ व १११ ⇒ सरासरी = ११० (पर्याय C).
3 चहातील दूध व पाण्याच्या ५:१ मिश्रणात ५ लि पाणी घातल्यास गुणोत्तर ५:२ होते. सुरुवातीच्या मिश्रणाची एकूण राशी किती?
- A. १५ लिटर
- B. २५ लिटर
- C. ३० लिटर
- D. १० लिटर
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: C. ३० लिटर
सोडवण्याच्या पायऱ्या:
१. मानू दूध = ५x, पाणी = १x.
२. ५x / (x + ५) = ५ / २ ⇒ १०x = ५x + २५ ⇒ x = ५.
३. मूळ मिश्रण = ५x + १x = ६x = ६ × ५ = ३० लिटर (पर्याय C).
4 ४०० मी अंतरावरून पोलिसांनी १० किमी/तास वेगाने पळणाऱ्या चोराचा १५ किमी/तास वेगाने पाठलाग केला, तर चोर पकडण्यापूर्वी किती अंतर पळाला?
- A. ३०० मी
- B. ३५० मी
- C. ४०० मी
- D. ८०० मी
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: D. ८०० मी
सोडवण्याच्या पायऱ्या:
१. सापेक्ष वेग = १५ - १० = ५ किमी/तास = ५ × (५/१८) = २५/१८ मी/से.
२. पकडण्यासाठी वेळ = ४०० / (२५/१८) = २८८ सेकंद.
३. चोराने कापलेले अंतर = १० × (५/१८) × २८८ = ८०० मीटर (पर्याय D).
5 भिंतीवरील घड्याळात ४ वाजून ३० मिनिटे झाली असल्यास तासकाटा व मिनिटकाटा यांत किती अंशाचा कोन असेल?
- A. ६५°
- B. ४५°
- C. ५५°
- D. ३५°
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: B. ४५°
कोन = |३० × ४ - (११/२) × ३०| = |१२० - १६५| = ४५ अंश (पर्याय B).
6 पहिला अर्धा प्रवास ४० किमी/तास व उरलेला अर्धा प्रवास ६० किमी/तास वेगाने केल्यास संपूर्ण प्रवासाचा सरासरी वेग किती?
- A. ताशी ४८ किमी
- B. ताशी ५० किमी
- C. ताशी ५४ किमी
- D. ताशी ६० किमी
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: A. ताशी ४८ किमी
सरासरी वेग = २xy / (x + y) = (२ × ४० × ६०) / १०० = ताशी ४८ किमी (पर्याय A).
7 स्पर्धेत १०० प्रश्न आहेत. बरोबरला ३ गुण व चुकीला २ गुण वजा होतात. मेघाल १५० गुण मिळाल्यास तिचे किती प्रश्न बरोबर आले?
- A. ७०
- B. ५०
- C. ६०
- D. ७५
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: A. ७०
सोडवण्याच्या पायऱ्या:
१. ३x - २(१०० - x) = १५०.
२. ५x - २०० = १५० ⇒ ५x = ३५० ⇒ x = ७० प्रश्न (पर्याय A).
8 मारुती व ४ मुलांची सरासरी १८ आहे. लहान मुलगा ८ वर्षांचा असून मुलांमध्ये २-२ वर्षांचे अंतर असल्यास मारुतीचे वय किती?
- A. ४४ वर्षे
- B. ४६ वर्षे
- C. ४८ वर्षे
- D. ५० वर्षे
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: B. ४६ वर्षे
सोडवण्याच्या पायऱ्या:
१. ५ जणांच्या वयांची बेरीज = १८ × ५ = ९० वर्षे.
२. मुलांची वये = ८, १०, १२, १४ वर्षे (बेरीज = ४४ वर्षे).
३. मारुतीचे वय = ९० - ४४ = ४६ वर्षे (पर्याय B).
9 ४५ किमी/तास वेगाने जाणारी ट्रेन वेळेवर पोहोचते. ५४ किमी/तास वेगाने गेल्यास २० मिनिटे लवकर पोहोचते, तर एकूण अंतर किती?
- A. १८० किमी
- B. २७० किमी
- C. ७५ किमी
- D. ९० किमी
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: D. ९० किमी
सोडवण्याच्या पायऱ्या:
१. अंतर = (s१ × s२ / (s२ - s१)) × (वेळ / ६०)
२. = (४५ × ५४ / ९) × (२० / ६०) = २७० × (१/३) = ९० किमी (पर्याय D).
10 7 × 77 + 777 + 7³ + 7⁰ = किती?
- A. ११६६
- B. १२६६
- C. १३६६
- D. १६६० / १४६६
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: D. १६६० / १४६६
सोडवण्याच्या पायऱ्या:
१. ७ × ७७ = ५३९.
२. ५३९ + ७७७ + ३४३ + १ = १६६० / १४६६ (पर्याय D).
11 एक संख्या 45% ने वाढवली, तेव्हा तिची किंमत 116 होते, तर ती मूळ संख्या कोणती?
- A. 82
- B. 80
- C. 90
- D. 85
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: B. 80
१. 145% = 116.
२. मूळ संख्या (100%) $= 116 × 100/145 = {80}$ (पर्याय B).
12 जर A:B = 3:4 आणि B:C = 5:6 तर A:C बरोबर किती?
- A. 5:8
- B. 1:2
- C. 3:8
- D. 5:9
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: A. 5:8
A/C = (A/B) × (B/C) = (3/4) × (5/6) = 15/24 = 5/8 (पर्याय A).
13 खालील संख्यांपैकी सर्वांत मोठी संख्या कोणती? (13/21, 11/17, 9/13, 7/11)
- A. 13/21
- B. 11/17
- C. 9/13
- D. 7/11
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: C. 9/13
दशांश रूपे:
• 13/21 = 0.619, 11/17 = 0.647, 9/13 = 0.692, 7/11 = 0.636
⇒ सर्वांत मोठी संख्या 9/13 (पर्याय C).
14 दिलेल्या संख्यामालेत प्रश्नार्थक चिन्हाच्या ठिकाणी योग्य पर्याय निवडा: 2, 8, 26, 80, ?
- A. 242
- B. 262
- C. 286
- D. 316
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: A. 242
नियम: ×3 + 2:
• 2 × 3 + 2 = 8
• 8 × 3 + 2 = 26
• 26 × 3 + 2 = 80
• 80 × 3 + 2 = 242 (पर्याय A).
15 एका शाळेतील मुली व मुले यांचे गुणोत्तर 4:5 आहे. मुलींची संख्या 76 असल्यास मुलांची संख्या किती?
- A. 85
- B. 95
- C. 105
- D. 115
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: B. 95
१. ४ भाग = ७६ ⇒ १ भाग = १९.
२. मुलांची संख्या = ५ भाग × १९ = 95 (पर्याय B).
16 पुढीलपैकी कोणता पर्याय दिलेल्या संख्या श्रेणीत येईल? 26, 50, 82, ?
- A. 122
- B. 170
- C. 145
- D. 101
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: A. 122
विषम संख्यांचे वर्ग + १ (5²+1, 7²+1, 9²+1, 11²+1):
• 5² + 1 = 26
• 7² + 1 = 50
• 9² + 1 = 82
• 11² + 1 = 121 + 1 = 122 (पर्याय A).
17 प्रत्येकी 3 वर्षांच्या अंतराने जन्मलेल्या 5 मुलांच्या वयाची बेरीज 50 वर्षे आहे, तर सर्वांत लहान मुलाचे वय किती?
- A. 3 वर्ष
- B. 4 वर्ष
- C. 5 वर्ष
- D. 7 वर्ष
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: B. 4 वर्ष
x + (x+3) + (x+6) + (x+9) + (x+12) = 50 $⇒ 5x + 30 = 50 ⇒ 5x = 20 ⇒ x = {4 \text{ वर्षे}}$ (पर्याय B).
18 माधवीने 60% मशिनरीसाठी व 25% कच्च्या मालासाठी खर्च केले. तिच्याकडे 1800 रु शिल्लक असल्यास तिने एकूण किती रुपये खर्च केले?
- A. 10100 रु.
- B. 10000 रु.
- C. 10200 रु.
- D. 10101 रु.
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: C. 10200 रु.
१. शिल्लक = १००% - (६० + २५)% = १५% = १८०० रु ⇒ १% = १२० रु.
२. खर्च = ८५% = ८५ × १२० = 10200 रुपये (पर्याय C).
19 जर गाडीने ताशी 5 किमी वेग वाढवला असता तर 210 किमी प्रवासाला 1 तास कमी लागला असता, तर गाडीचा सुरुवातीचा वेग किती?
- A. 25 किमी/तास
- B. 32 किमी/तास
- C. 30 किमी/तास
- D. 35 किमी/तास
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: C. 30 किमी/तास
पडताळा: 210 / 30 = 7 तास; 210 / 35 = 6 तास (१ तास कमी) ⇒ सुरुवातीचा वेग 30 किमी/तास (पर्याय C).
20 एका पिशवीत 4 रंगांचे चेंडू आहेत. 12 वगळून सर्व निळे, 21 वगळून सर्व पिवळे, 20 वगळून सर्व लाल, 19 वगळून सर्व हिरवे असल्यास एकूण चेंडू किती?
- A. 72
- B. 24
- C. 48
- D. 36
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: B. 24
एकूण चेंडू $= 12 + 21 + 20 + 19/4 - 1 = 72/3 = {24 \text{ चेंडू}}$ (पर्याय B).
21 1 ते 97 मधील क्रमशः नैसर्गिक संख्यांची सरासरी काढा.
- A. 47
- B. 37
- C. 48
- D. 49
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: D. 49
सरासरी $= 1 + 97/2 = 98/2 = {49}$ (पर्याy D).
22 250 मीटर लांबीची रेल्वेगाडी 45 किमी/तास वेगाने 250 मीटर लांबीचा प्लॅटफॉर्म किती वेळात ओलांडेल?
- A. 36 सेकंद
- B. 40 सेकंद
- C. 50 सेकंद
- D. 45 सेकंद
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: B. 40 सेकंद
१. एकूण अंतर = २५० + २५० = ५०० मीटर.
२. वेग $= 45 × 5/18 = 12.5$ मी/से.
३. वेळ = ५०० / १२.५ = 40 सेकंद (पर्याय B).
23 2 वर्षांचे सरळव्याज व चक्रवाढ व्याज अनुक्रमे 1800 रु. व 1890 रु. आहे, तर व्याजाचा दर किती?
- A. 10%
- B. 9%
- C. 12%
- D. 15%
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: A. 10%
१. व्याजातील फरक = १८९० - १८०० = ९० रु.
२. १ वर्षाचे सरळव्याज = १८०० / २ = ९०० रु.
३. दर $= 90/900 × 100 = {10\%}$ (पर्याय A).
24 आठवड्याची सुट्टी वगळता सोमवार ते शुक्रवार दर दिवशी नितीन बाइकस्वारी करतो. कामाच्या ठिकाणी जा-ये करताना तो दररोज 120 किमी अंतर कापतो. बारा आठवड्यांनंतर त्याच्या वाहनाने 9000 किमी प्रवास नोंदवला. तर बारा आठवड्यांच्या कालावधीत कामावर जाता-येता केलेल्या प्रवासाव्यतिरिक्त नितीनने केलेला प्रवास दर्शवणारा पर्याय निवडा?
- A. 1600 किमी
- B. 1400 किमी
- C. 1800 किमी
- D. 1200 किमी
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: C. 1800 किमी
१. १ आठवड्याचा प्रवास = ५ दिवस × १२० = ६०० किमी.
२. १२ आठवड्यांचा प्रवास = १२ × ६०० = ७२०० किमी.
३. अतिरिक्त प्रवास = ९००० - ७२०० = 1800 किमी (पर्याय C).
25 A व B ची सरासरी 20, B व C ची सरासरी 19, C व A ची सरासरी 21 असल्यास A ची किंमत काय?
- A. 24
- B. 22
- C. 20
- D. 18
✅ उत्तर व स्पष्टीकरण पहा ▾
बरोबर उत्तर: B. 22
१. A+B = 40, B+C = 38, C+A = 42.
२. 2(A+B+C) = 120 ⇒ A+B+C = 60.
३. A = (A+B+C) - (B+C) = 60 - 38 = 22 (पर्याय B).
जिजाई ॲपसह पोलीस भरतीची संपूर्ण तयारी करा
जिल्हावार PYQ प्रश्नपत्रिका संच, दैनिक चालू घडामोडी क्विझ, कट-ऑफ विश्लेषण आणि मोफत सराव टेस्ट!
❓ वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
महाराष्ट्र पोलीस भरती २०२७ संदर्भात उमेदवारांच्या मनातील सर्वात सामान्य शंका व त्यांची उत्तरे:
Q. पोलीस भरती गणितात कोणते घटक सर्वात आधी पक्के करावेत?
टक्केवारी, सरासरी, गुणोत्तर-प्रमाण, नफा-तोटा, सरळव्याज आणि काळ-काम-वेग हे सहा घटक आधी पक्के करावेत — यांवर सर्वाधिक प्रश्न विचारले जातात.
Q. गणित कमकुवत असल्यास ९० दिवसांत सुधारता येते का?
होय. पहिल्या १५ दिवसांत १–३० पाढे, वर्ग-घन आणि अपूर्णांक पक्के करा; त्यानंतर रोज एक घटक आणि २० उदाहरणे सोडवल्यास ९० दिवसांत गणितात २०+ गुण सहज मिळू शकतात.
🔗 अधिकृत शासकीय संकेतस्थळे व संदर्भ वृत्ते (Citations)
या लेखातील तथ्ये तपासण्यासाठी वापरलेली अधिकृत सरकारी पोर्टल्स आणि विविध वृत्तमाध्यमांतील संदर्भ लिंक्स:
अधिकृत शासकीय पोर्टल्स:
संदर्भित वृत्तमाध्यमे (Media Reports):
जिजाई प्रेप ही महाराष्ट्रातील पोलीस भरती करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी समर्पित शैक्षणिक संस्था आहे. अधिकृत शासकीय निर्णय, मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण आणि अचूक अभ्यासाचे मार्गदर्शन करणे हे आमचे ध्येय आहे.